Wojna zatrzymana w Pilicy - 07.07.2005

Na pierwszym piętrze skansenowego młyna można oglądać wystawę zatytułowaną "Wojna zatrzymana w Pilicy", otwartą oficjalnie podczas VIII Święta Pilicy w dniu 25 czerwca 2005 r. Upamiętnia ona 60 rocznicę zakończenia II wojny światowej oraz walki stoczone na "Linii Pilicy" przez wojska niemieckie i radzieckie w styczniu 1945 roku.

Pilica – rzeka wyjątkowo szybka i kapryśna, z ustawicznie zmieniającym się dnem oraz licznymi, głębokimi starorzeczami, a przez to bardzo trudna do sforsowania, miała odegrać ważną rolę na rubieży obronnej tworzonej przez niemieckie dowództwo latem 1944 r. przed spodziewaną ofensywą Armii Czerwonej ze wschodu. Szczególnie silnie Niemcy ufortyfikowali rejon Tomaszowa Mazowieckiego i sam Tomaszów. Zadecydowały o tym zarówno przesłanki strategiczne, jak też względy natury ideologiczno-propagandowej.

Na pilickie fortyfikacje złożyły się budowane głównie na lewym brzegu rzeki żelbetowe schrony, rowy przeciwczołgowe, okopy strzeleckie i zasieki z drutu kolczastego. W wielu punktach ulokowano stanowiska dla broni przeciwpancernej i pola minowe. Bezpośrednimi wykonawcami tych robót byli zapędzani do nich przymusowo Polacy. Obronę "Linii Pilicy" powierzono 9 Niemieckiej Armii Polowej pod dowództwem gen. Smillo von Lűttwitza. Podczas rozpoczętej 12 stycznia 1945 r. radzieckiej ofensywy na kierunku środkowej Pilicy działał 11 Samodzielny Korpus Pancerny pod dowództwem gen. mjr. Iwana Juszczuka, wchodzący w skład 69 armii, dowodzonej przez gen. płk. Władimira Kołpakczi.

Chociaż nadpilickie fortyfikacje budowane przez Niemców wielkim nakładem sił i środków nie ustępowały, zdaniem historyków wojskowości, linii nadwiślańskiej, to jednak nie spełniły do końca oczekiwań niemieckiego dowództwa. Radziecka ofensywa szybko przetoczyła się przez Pilicę i Tomaszów. Po podjętej rankiem 18 stycznia nieudanej próbie zdobycie tego miasta z marszu radzieckie oddziały pancerne wykonały manewr oskrzydlający przekraczając Pilicę koło Smardzewic i Spały. Już po południu tego samego dnia Tomaszów został zajęty przez Rosjan.

Na przedpolach Tomaszowa Mazowieckiego i w samym mieście zginęło około 20 tysięcy żołnierzy niemieckich i własowców. Jak podawały oficjalne źródła radzieckie, w walkach o Tomaszów Mazowiecki zginęło 219 żołnierzy Armii Czerwonej, a w tym 17 oficerów i 9 podoficerów.

 Liczne eksponaty zgromadzone na wystawie "Wojna zatrzymana w Pilicy" przypominają o opisanych wyżej wydarzeniach. Ekspozycja została podzielona na dwie części: radziecką i niemiecką. W pierwszej prezentowane są elementy wyposażenia, broń oraz odznaczenia Armii Czerwonej, a także mapa sztabowa z okresu II wojny światowej oraz mapki działań wojennych. W części niemieckiej oprócz map, broni, elementów wyposażenia oraz odznaczeń można oglądać także rzeczy osobiste żołnierzy, pochodzące w większości z pojazdów wydobywanych z Pilicy staraniem Stowarzyszenia Przyjaciół Pilicy i Nadpilicza. Eksponatem budzącym duże zainteresowanie zwiedzających jest fragment niemieckiego działka przeciwlotniczego KwK 38 kal. 20 mm. Ponadto na wystawie zgromadzono narzędzia używane do budowy umocnień na "Linii Pilicy", a także wiele unikatowych zdjęć, na których można zobaczyć skutki działań wojennych prowadzonych nad Pilicą. Prezentowane na ekspozycji przedmioty w większości zostały wydobyte z rzeki lub znalezione w pobliżu jej brzegów.

Eksponaty pochodzą ze zbiorów: Skansenu Rzeki Pilicy w Tomaszowie Mazowieckim i Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim – Oddział w Tomaszowie Mazowieckim oraz Jarosława Dąbrowskiego, Jacka i Pawła Kalinowskich, Łukasza Kułakowskiego, Jerzego Przybysza, Jerzego Sosnowskiego, Józefa Suchodolskiego i Tadeusza Sulmowskiego.

Wystawa będzie czynna przez najbliższe pół roku.